Het mausoleum van Khomeini

Het is even over middernacht als ik de terminal van de luchthaven van Teheran binnenkom. Het is druk, maar ik voel een soort lome ontspanning. Zoals je kunt hebben als je weet dat je veel te vroeg ergens bent. Ik check in en sta in een lange rij te wachten voor de paspoortcontrole. Het is de laatste mogelijkheid waar de autoriteiten nog lastige vragen zouden kunnen stellen. Maar nee…. echt zenuwachtig ben ik niet meer.

De laatste dag in Teheran bezocht ik het mausoleum van ayatollah Roehollah Khomeini. Toen ik het metrostation uitkwam, lag het op zo´n twee- tot driehonderd meter voor me, als een reusachtig zeilschip met de minaretten als masten. Ik herkende ze uit de beschrijving van V.S. Naipaul, die in zijn boek Meer dan geloof uit 1995 optekent, dat het lijkt alsof de architecten niet meer wisten hoe ze moesten stoppen met de bouw van de torens en bovenop het ene stuk weer een ander plaatsten. De minaretten schenen gemaakt van aluminium en staken 91 meter hoog de lucht in, een verwijzing naar de leeftijd waarop Khomeini volgens de islamitische telling van maanjaren stierf. (Volgens onze jaartelling werd hij 87 jaar)

Ook schreef Naipaul hoe afgetakeld het mausoleum er toen al bijlag, net vijf jaar nadat het was gebouwd. Het beton brokkelde af en overal zaten barsten in de vloer.  Na de dood van Khomeini, die meteen na de revolutie van 1979 de voor sjiieten hoogste titel van imam kreeg, had het Iraanse volk zoveel behoefte aan een locatie om te rouwen, dat het complex in een halfjaar tijd uit de grond werd gestampt. Het is indrukwekkend door zijn omvang, en minstens zo imposant door zijn lelijkheid.

Ik naderde de roze kolos met zijn blikken koepel en ontdekte dat ik de noordelijke binnenplaats niet op kon: afgesloten wegens reparatiewerkzaamheden. Overal lagen brokken beton en roestige stukken gevlochten metaal en het leek alsof een totale renovatie de haastklus van twintig jaar geleden moest compenseren. Ook de vier minaretten stonden in de steigers en waren roestbruin van boven. Slechts een droeg nog een goudkleurige piek.

Aan de buitenkant van het complex waren kleine winkeltjes en fastfood-restaurantjes, waar je pizza en vette, slappe hamburgers kon eten, gestolen surrogaatproducten van het door Khomeini zo gehate Westen. Datzelfde Westen (Frankijk) dat hem tijdens zijn ballingschap evengoed wel jarenlang toevlucht had verschaft. Ik liep om het mausoleum heen, dat zo monsterlijk groot was, dat ik er zeker een kwartier over deed.

Op de muren van de westelijke zijkant waren grote portretten van Khomeini en zijn zoon Ahmad, die in 1995 overleed en naast zijn vader ligt begraven, geschilderd. Ik keek verbaasd naar de levensschets van de ayatollah, die uitzag over een landschap van groene heuvels, wuivende populieren en lieflijk stromende beekjes en rond wiens hoofd witte duiven fladderden, als levende symbolen van vrede. Zijn gezicht was zachter geschilderd dan het harde gelaat dat de ayatollah in werkelijkheid had, in zijn ogen stond bijna verwondering te lezen.

Een onooglijke, kennelijk tijdelijke zijingang bood toegang tot de crypte zelf. Ik gaf mijn schoenen af en ging samen met een groep legerrekruten naar binnen. Daar nam de verbijstering alleen maar toe. Ik zag een afzichtelijke hal van zo’n honderd vierkante meter, waarin mintgroene, betonnen zuilen een blauwgeschilderde buizenconstructie droegen. Aan de muur hingen enorme stukken zeil waarop rondbogen waren geschilderd, alsof het mausoleum zo snel in elkaar was geflanst, dat er geen tijd meer was geweest om echte arcaden te bouwen.

De centrale hal deed aan als een tijdelijke expositieruimte, op de vloer lagen dikke kleden waarop de gelovigen uitrustten en een enkeling bad. De groep rekruten had zich om een geestelijke geschaard (hij stond, zij zaten) en luisterden naar zijn prediking, soms riepen ze gelijktijdig een slogan en sloegen ze elkaar kameraadschappelijk op de schouders. De soldaten droegen olijfgroene legerbroeken en witte t-shirts met lange mouwen en de afbeelding van geestelijk leider ayatollah Khamenei. Sommigen hadden groene banden om hun hoofd geknoopt, het teken van de Basiji, veteranen van de oorlog met Irak die her en der worden ingezet als knokploegen om de islamitische revolutie te beschermen. Deze jongens waren veel te jong om die oorlog te hebben meegemaakt en de doeken om hun schedel hadden me grotesk aangedaan.

Ik liep naar de sarcofaag zelf, een aftreksel van die van Reza in Mesjed, maar lelijker en zonder enige verfraaiing. Over het graf van Khomeini lag groen brokaat met een koran er bovenop en overal door het aluminium (!) traliewerk was geld naar binnen gestopt. Op de graven van vader en zoon stonden hun beider foto’s. Het bijna onnozele gelaat van Ahmad, het geslepen gezicht van zijn vader, die zowaar glimlachte. Maar het was een glimlach van cynisme en megalomanie. Boven de ijzige constructie hing een sliert van groene gloeilampen, als een aftandse kerstversiering.

Een gevoel van weerstand was voortdurend bij me en ik vertrok uit de ruimte, die alleen op de sterfdag van Khomeini echt vol schijnt te zijn. Weer buiten had ik de begraafplaats bezocht, waar de gevallenen van de ‘Afgedwongen oorlog met Irak’, zoals de Iraniërs het noemen, liggen. Hier in het Behesjt-e Zahra, ‘het paradijs van de stralende dochter van de Profeet’, zijn niet minder dan tweehonderdduizend mannen begraven. Ze vielen in een oorlog die zich grotendeels buiten de Westerse belangstelling en het gezichtsveld van de wereld afspeelde.

Het Irak van Saddam Hoessein was Iran in het najaar van 1980 binnengevallen, omdat het bang was voor het islamitische vuur van de Iraanse revolutie, ruim een jaar eerder. Saddam, behorend tot de soennitische minderheid in zijn land en nauwelijks een gelovige, verachtte de sjiitische extremisten en de ayatollahs. En omdat het Westen er net zo over dacht, wist hij zich verzekerd van de steun van de Verenigde Staten in zijn strijd tegen Khomeini.

Oude en juist heel jonge Iraanse mannen gingen nauwelijks bewapend de mijnenvelden in. Soms werden ze opgeblazen of vanuit Iraakse helikopters neergemaaid als ze een paar honderd meter in de hitte en het woestijnzand oprukten. Tenslotte ging Saddam hen met mosterdgas en cyaankali te lijf, een flagrante schending van het VN-oorlogsrecht en een misdaad tegen de menselijkheid. Soms stierven er wel duizend Iraanse militairen per dag.

Toen in 1982 Iran tijdelijk de overhand kreeg, had Khomeini de strijd kunnen staken en de vrede tekenen. Maar zijn messiaanse missie zei hem dat hij moest gaan voor Bagdad, voor de heiligste sjiitische steden Karbala en Najaf en voor de Iraakse olie. Daardoor zou de oorlog nog zes jaar voortduren en stuurde Khomeini tienduizenden nodeloos de dood in. Aan weerskanten kwamen zo’n vijfhonderdduizend mensen om.

Ik had gelezen over een jongen van dertien die nog steeds een nationale held was, omdat hij met een bomgordel onder een Iraakse tank was gelopen en door zichzelf op te blazen het pantservoertuig tot stilstand had gebracht. En ik had gelezen hoe de Iraanse regering haar eigen leger bedroog. Door een met een in lichtgevend fosfor gedrenkt gewaad geklede ruiter op een wit paard met een zwaard in de hand het nachtelijke slagveld op te sturen, probeerde het regime de manschappen te motiveren door te vechten. Ze dachten dat ze in het donker de Mahdi, de twaalfde verborgen imam hadden gezien, en wilden hem volgen in de strijd en liefst sterven als martelaar.

Ik dwaalde tussen de graven en zag de jonge, onvolwassen en serieuze gezichten van de slachtoffers van een nutteloze oorlog. Hier en daar veegden nabestaanden (ouders, ooms en tantes, misschien broers en zussen)  de bladeren van de grafstenen en maakten die schoon. Overal zaten mensen en tot mijn verbazing picknickten ze tussen de zerken. Ze strooiden er rozenblaadjes overheen. Niet bedroefd leken ze me, eerder berustend en ze knikten me vriendelijk toe. Soms kreeg ik wat te eten toegestopt, een stuk brood of wat fruit. Ook tussen de doden verliezen Iraniërs hun hoffelijkheid niet.

Toch duizelde het me. Somber en verward verliet ik deze enorme dodenakker en vergaf mezelf niet dat dit het laatste moest zijn wat ik van Iran zou zien. Ik ging terug naar de stad, haalde in mijn hotel mijn rugzak op en vertrok per taxi naar het vliegveld. Onderweg reden we nog eenmaal langs het masuoleum, dat als een donkere burcht met verlichte torens opdoemde in Iraanse de nacht.

Bezoekers van de Sjah Abdol Azim-moskee

De zuidelijke buitenwijken van Teheran hebben de stad inmiddels volledig opgeslokt, maar  Rey was in de elfde en twaalfde eeuw een machtig Sassanidisch centrum, een metropool groter dan Teheran, die werd vergeleken met Bagdad. In de tijd dat de Zijderoute zich ontwikkelde, werd het een belangrijke pleisterplaats voor handelaren die van oost naar west of vice versa trokken. De furieuze plundering door de Mongolen heeft Rey echter niet overleefd en de inwoners die nog konden ontsnappen aan de Mongoolse razernij, keerden er nooit meer terug.

Toch zijn er nog een paar parels gespaard gebleven, zoals de verbluffende Sjah Abdol Azim-moskee, waarin ik ontspannen rondloop. Ik ben prettig verrast door de schoonheid van het negende eeuwse complex, dat ministens zo mooi is als dat in Mesjed en Qom, maar kleiner en  intiemer. De bezoekers ervan lijken vrolijker, al doen ze in devotie niet onder voor hun landgenoten elders.

Op de binnenplaats dwaal ik over de zwartmarmeren graven van overledenen, wier foto’s in het steen zijn verwerkt. Ik ga de moskee in, waar imam Hamzeh, een broer van Reza, ligt begraven (hier is het wel toegestaan voor niet-moslims binnen te treden) en word duizelig van de spiegelwanden en -plafonds. Het zal de laatste oude moskee zijn die ik in Iran bezoek, want mijn reis is bijna ten einde, nog een paar dagen. Daarom neem ik de schrijn beter in me op dan de andere heilige plaatsen waar ik was en geniet nog intenser van het interieur, waarvan de kleuren, zoals die zichtbaar zijn in soennitische godshuizen, op de grond lijken stukgevallen en er alleen nog de schittering van de spiegels over is.

Verstrooid maar zonder zorgen slenter ik verder door de stad, door de bazaar, neem een taxi en ga op zoek naar de laatste resten van het oude Rey: een stuk stadsmuur, afgebrokkelde resten van een  fort boven een vroeger heilige bron, waarin kinderen zich lachend neer laten storten vanaf de rotspartij die het water van de muur scheidt. In het gesteente zijn mysterieuze tekeningen uitgehouwen die dateren van de Kajar-periode.

Even verderop vind ik het twaalfde eeuwse mausoleum van de Seltsjoekse heerser Toghrul Beg, die stierf in 1063. Oorspronkelijk was de tombe, zoals gebruikelijk, gekroond met een koepel, maar die stortte in tijdens een aardbeving. Nu zie ik aan de buitenkant alleen nog de twintig meter hoge, ronde, bakstenen muur van de toren, die is opgedeeld in 24 segmenten met hoeken erin, waarschijnlijk aangebracht om de structuur tegen bevingen te beschermen. Ik loop door de poort naar binnen, kijk omhoog en zie boven me een perfect ronde, lichtblauwe cirkel als uitsnede van het firmament. Duiven doorkruisen de toren en vliegen van de ene naar de andere kant. Aan de top van de toren zijn vroeger Koefische inscripties geweest, maar die zijn reeds lang geleden afgebladderd.

Het mausoleum van Toghrul Beg

Ik loop terug naar mijn taxi. De chauffeur brengt me naar het metrostation en ik krijg ruzie over de prijs, die ik van tevoren niet voldoende had afgesproken. Grommend betaal ik, stap uit zonder te groeten en reis terug naar het centrum van Teheran.

De binnenplaats van de Hazrat-e Masumeh in Qom

In een gammele bus vertrek ik van Kasjan naar Qom, de één na heiligste stad van Iran en het sjiitische Vaticaan, waar de moellahs worden opgeleid. Naast me zit een Afghaans gezin, een jonge vader en moeder en twee kleine kinderen. De vader is teder met zijn jongste, die hij te drinken geeft uit een pakje, maar dan weer streng als het ventje te ongedurig is en wild om zich heen begint te trappen. Hij kijkt mijn richting uit en glimlacht. Ik lach terug.

In Qom duurt het lang voordat ik een onderkomen vind. Een Engelsman in Yazd had me gezegd dat de stad het niet waard is om meer dan een paar uur door te brengen, maar ik ga toch op zoek naar een slaapplaats. Langs de Imam Moesa Sadr boulevard en de opgedroogde Qom-rivier ligt een keur aan hotels en pensions. Aan de overkant de Hazrat-e Masumeh, de heilige moskee, waarvan de koepels feeëriek liggen te glimmem in de najaarszon, gelijkend op een Russisch kremlin.

Ik struin een paar zijstraatjes van de boulevard af op zoek naar onderdak. Maar alle goedkope pensions zitten vol, of zeggen dat ze volzitten. Evenals in Mesjed krijg ik het onbestemde gevoel dat ik niet welkom ben. Qom is een oerconservatieve stad en ik blijf een niet-moslim.

Net als ik overweeg een wat duurder hotel te proberen, stopt een sjofele man op een brommer voor me in een van de straatjes. Hij is lang en mager, draagt een t-shirt, een beige outdoorbroek tot aan de kuiten en aan zijn voeten teenslippers. Hij spreekt geen woord Engels, maar zijn tandeloze mond probeert me duidelijk maken dat hij wel een slaapplaats voor me weet.

Ik volg hem verder de wirwar van straatjes in en we komen bij een afbladderend appartementenblok. We lopen het vuile trappenhuis in en hij opent een voordeur. In het appartement stinkt het naar urine en in het halfdonker kijk ik om me heen. De man, die de beheerder van het appartement is, blijft maar raaskallen, alsof hij me ervan wil overtuigen dat ik zijn aanbod moet aannemen. Hij opent een deur voor me naar een schimmelige kamer. Er staan geen meubels en geen bed. Op de vloer liggen dikke, oude Perzische tapijten en in de hoek een stapel dekens en hoofdkussens.

Ik loop nu al twee uur te zoeken en het is maar voor één nacht, verdedig ik voor mezelf een keuze die ik niet wil maken.  ,,Hoeveel kost het?”, vraag ik hem. Omgerekend zo’n 10 euro, verklaart de beheerder, die in een klein, vuil kamertje zijn eigen bed heeft staan. Ik ga akkoord en geef hem mijn paspoort. Maar wanneer ik hem het geld overhandig, begint de man heftig te gebaren en duidelijk te maken dat hij meer wil. De irritatie over hem die ik al enige tijd voelde, slaat om in woede en ik zeg hem dat dat niet de afspraak was. ,,Maar je blijft maar één nacht, dus is het duurder”, probeert hij me wijs te maken.

Ik ben hem zat,  gris mijn paspoort met het geld erin van tafel en loop terug naar de kamer om mijn rugzak op te halen.  Terwijl ik in het donkere gangetje mijn schoenen zit aan te trekken, vraagt de man, die tot dan toe alleen nog maar erger tegen me was gaan ratelen, ineens op rustige toon (alsof hij zich heeft neergelegd bij zijn verlies):
,,Ben je sjiiet?”
-,,Nee”, antwoord ik kalm en ga door met het strikken van mijn veters.
,,Ben je moslim?”
-,,Nee.”
,,Ben je een messiaan (christen, jb)? Of een kafir?’’, vraagt hij dan, terwijl hij met zijn handen een denkbeeldige mitrailleur vasthoudt en het bijbehorende geluid maakt. Bedreigt hij me nou? Zijn boodschap is in ieder geval duidelijk: ik ben een ongelovige en moet neergemaaid worden. Ik pak mijn spullen op en loop zwijgend langs hem heen naar buiten. Voor het eerst in Iran word ik vijandig benaderd.

Het Azadi-plein en de Hazrat-e Masumeh

Aan de andere kant van het moskeeëncomplex, op het Azadi-plein begin ik me langzaamaan weer op mijn gemak te voelen. Ik smul van de overweldigende aanblik van de enorme koepels – een van goud, de ander bekoorlijk betegeld – en de hoog erboven zwevende, ranke minaretten tegen donkere wolkenpartijen. Grote groepen vrouwen in zwarte tsjadors schuifelen van en naar de moskee, als van de grond losgekomen, verlegen schaduwen, te midden van andere gelovigen en moellahs die hier in Qom hun opleiding genieten. Onder hen opvallend veel geestelijken met Centraal-Aziatische gezichten, Oezbeken en Afghanen mogelijk. Ik zie ze in groepjes met elkaar praten, of hier en daar met gelovigen. Sommigen komen voorbij gestoven, gezeten achterop een brommer of zelf aan het stuur. De aanblik heeft iets kolderieks.

De Hazrat werd gebouwd door de zestiende eeuwse Safavidische sjah Abbas I en zijn opvolgers, die in eigen land een sjiitisch tegenwicht wilden bieden aan de heilige plaatsen Najaf en Karbala in Irak. Ofschoon de gouden koepel door de Qajaarse heerser Fath Ali Sjah erop werd geplaatst. De sjahs hebben plaatsgemaakt voor de ayatollahs, die vastbesloten zijn het complex, evenals dat van imam Reza in Mesjed nog  verder uit te bouwen.

In de tombe van Hazrat ligt de zuster van Reza, Fatemeh, begraven en ook dit is voor mij als niet-moslim verboden terrein. Maar de herinnering aan Mesjed doet me moed vatten, dus geef ik mijn schoenen af en sluip door een zwaar fluwelen groenen gordijn naar binnen. Daar word ik, evenals in Mesjed, opnieuw verpletterd door de schitterende aanblik van de met facetgeslepen spiegeltjes afgezette wanden en plafonds, waaronder enorme kroonluchters lijken te zeilen. Om me heen, zij het minder druk dan in Mesjed, draaien mannen met hun amberkleurige kralen, lezen ze de Koran en gebedenboeken, knielen ze in gebed voorover en vegen ze devoot met de handen over het gezicht. Aan de andere kant van een matglazen wand, waardoor ik nauwelijks heen kan kijken, zie ik de silhouetten van vrouwen, wier handen,  net als die van de mannen aan mijn kant, zich uitstrekken naar de heilige tombe van Fatemeh en hoor ik het melodramatische gehuil dat daar bijhoort. Ook hier lijk ik onzichtbaar, niemand houdt me tegen, niemand stuurt me weg als ik loop door de zilveren, bevroren vertrekken van wat wel een ijspaleis lijkt.

Een van de 'traditionele huizen' van Kasjan

In de bus naar Kasjan, op zo’n 125 kilometer ten zuiden van Teheran, moet ik vanwege islamitische beginselen opnieuw van plaats wisselen en kom ik naast een man te zitten met beschaafde trekken en een zachte manier van praten.  Aref is hoogleraar en halverwege de dertig, al ziet hij er door zijn licht grijzende haar wat ouder uit.

Zijn Engels is alleszins redelijk en ruim voldoende voor een gesprekje. Als we ten zuiden van Teheran rijden, passeren we het kolossale monument van ayatollah Khomeini, een reusachtige moskee waar vier minaretten zo hoog als televisiezendmasten boven uittorenen. ,,Weet u wie hij was?”, vraagt Aref voorzichtig. Ik knik bevestigend. ,,Hij is nog overal in dit land aanwezig hè”, zeg ik. ,,Helaas wel”, grinnikt Aref in een mengeling van afkeer en humor. Vanaf het eerste moment dat ik op het vliegveld van Tabriz was geland tot op de dag van vandaag, overal was ik in de gaten gehouden door de oplettende blikken van de geestelijk leiders Khamenei en Khomeini. ,,De moellahs hebben dit land kapotgemaakt, iedereen wil nu weg. De Iraanse maffia heeft de economie in handen en de regering is voor 100 procent met haar verbonden”, beweert Aref op samenzweerderige toon.
-,,Maar dit bewind is erg religieus, hoe kan dat samengaan met maffiapraktijken?”, speel ik de advocaat van de duivel.
Aref lacht schamper. ,,Religie in dit land is slechts een  presentatie, iets wat aan de buitenwereld getoond moet worden. Maar in werkelijkheid zijn wij Iraniërs helemaal niet zo religieus. Ja, in Mesjed en Qom, daar zitten de moskeeën vol. Maar elders?”, vraagt Aref zich retorisch af.
-,,Bent u zelf gelovig?”, vraag ik, nu op mijn beurt voorzichtig.
,,Ja, ik ben moslim en ik ga zo nu en dan naar de moskee. Maar in dit land wordt religie afgedwongen en dan gaat het geloof mensen tegenstaan. Kijk naar Turkije. De mensen daar zijn veel geloviger dan wij. Omdat ze vrij zijn en vrouwen er geen hoofddoek hoeven te dragen.”
-,,Hebben uw ouders destijds voor de islamitische staat gestemd?”, vraag ik. Arefs gezicht krijgt ineens droevige trekken.  ,,Nee, ze waren toen in West-Europa.” Hij kan hen niets kwalijk nemen, lijkt hij te willen zeggen en daarmee de hele vorige generatie vergiffenis te willen schenken. Niemand kon aanvankelijk weten hoe het beleid van Khomeini (die bij zijn terugkeer vrijheid en economische voorspoed had beloofd) uiteindelijk zou  ontaarden in massa-arrestaties en –executies.
,,Weet u waarom we in Iran zo slecht Engels spreken”, vraagt Aref. ,,We krijgen van elke taal maar een klein beetje. De regering wil niet dat we met buitenlanders praten. Zo raken we geïsoleerd.”

’s Middag loop ik zonder doel door de straten van Kasjan, een oase van rust. De warme namiddagzon heeft de straten met loomheid geslagen en ik laat me erin meevoeren. Zoals overal in Iran (en Centraal-Azië) zie ik lange straten, met overal de achthoekige straatstenen in het trottoir en de eindeloze rij lage winkeltjes die allemaal hetzelfde verkopen. Ze koesteren zich in de schaduw van de dennenbomen, die overal langs de kant van de weg staan. In de verte, ver buiten de stad, rijzen de bergen in de heiige lucht. Ik slenter ontspannen door de met koepelgewelven overdekte bazaar, waarin zich zo af en toe een moskee verbergt.

Ook bezoek ik de ‘traditionele huizen’, achttiende en negentiende eeuwse paleizen waarom Kasjan landelijke bekendheid geniet. Ze liggen verscholen achter onopvallende lemen muren, maar als je daarachter kijkt, openbaren zich adembenemende binnenplaatsen die worden omsloten door labyrintachtige  vertrekken en iwans waarin stalactieten zich hebben vastgezogen. Verrukt dwaal ik rond en loop ik over de galerijen waarvan de muren zijn belegd met hectische bloemmotieven. De paleizen doen me denken aan de verblijven van de maharadja’s in India. Ze zijn soberder, en kennen een bijna griezelige symmetrie. In het meer dan 450 jaar oude badhuis van Hammam-e Sultan mir Ahmad, dat te midden van de paleizen ligt, vergaap ik me aan de bloemreliëfs in pasteltinten blauw, geel en oranje die door de door kleine koepelruitjes binnenvallende zonnestralen fraai worden verlicht.

Het badhuis van Hammar-e Sultan mir Ahmad

Een trap naar beneden, in een van de binnenplaatsen, leidt naar een kelder waar zich een boekenwinkeltje bevindt. Ik struin langs de tafeltjes en vraag me af waar de boeken en andere geschriften zoal over gaan. Ik zie worstelaars afgebeeld, een sport waarin Iran traditioneel sterk is. Dan zie ik ineens, tussen de in het Farsi vertaalde boekjes van Walt Dinsey en de Lonely Planets van het Midden-Oosten de foto van een man met een officiersjas en een militaire pet op het hoofd. Het kleine snorretje onder de neus is onmiskenbaar dat van Adolf Hitler en ik realiseer me dat hier tussen de kinderboeken en reisgidsen een vertaalde versie van Mein Kamp ligt opgebaard, als een misdadig relikwie uit een ver verleden. De inhoud is in het Farsie, maar de titel is nog in het Duits geschreven.

Mein Kampf vertaald in het Farsi

Eigenlijk mag het me niet verbazen dat het hier ligt, denkend aan de antisemitische uitspraken van de president van dit land, die meerdere keren heeft gesteld dat Israël  van de landkaart geveegd moet worden. Het boek ligt hier als munitie voor de propaganda-artillerie  tegen de Joodse staat, al zullen weinigen het hier lezen. Maar ik besef ineens weer, dat de lome en vriendelijke omgeving waarin ik me bevind en het volk dat me hier zo gastvrij heeft omsloten, zijn ingebed in een grimmige geopolitieke werkelijkheid. Weer wakker geschud en onthutst loop ik verder.
In een souvenirwinkeltje even verderop, treft me opnieuw verbazing, maar nu door iets onschuldigers: Nederlandse klompjes van porselein met Delftsblauwe  molentjes erop geschilderd. ,,Ze komen uit China”, grinnikt de verkoper.

De weg van Mesjed naar Teheran

De airco staat, zoals gewoonlijk in Iraanse bussen, veel te hoog afgesteld en stort een constante stroom van ijskoude lucht in mijn nek. Het roostertje waarmee je de stroomrichting van de lucht kunt afstellen is er in zijn geheel uit, waardoor ik niets kan reguleren. Uiteindelijk stop ik mijn zakdoek er maar in om de kou uit de lucht te nemen. Buiten is het boven de dertig graden.

Een paar uur eerder heb ik afscheid genomen van Babak, die me bij de bushalte nog drie maal op de wangen had gezoend. ,,Stuur eens een mail”, zei hij. Ik beloofde het hem en vertrok. Nu rijd ik naar Teheran, een rit van zo’n veertien uur, en laat het landschap aan me voorbij glijden. In het noorden zie ik de vertrouwde bergen in rode, grijze en hier en daar aquagroene tinten. In het zuiden de dorre, rimpelige akkers, die overgaan in de zoutwoestijnen, die op hun beurt weer in een verre stofnevel verdwijnen. Daarachter zijn vage bergen zichtbaar, alsof een schilder ze begonnen is te aquarelleren en ze daarna vergeten is. Hier en daar in het landschap staat een kleine moskee of doorsnijdt een boer op zijn trekker het land.

Ik ben moe. De jongeman naast me ook. Hij slaapt aan één stuk door en knikkebolt voordurend. Soms helt hij naar links over en laat zijn hoofd op mijn schouder rusten, zonder dat hij het door heeft. Ik laat het maar. We hadden geprobeerd te praten, maar het was hopeloos, hij sprak geen woord Engels. Elkaar vriendelijk toeknikkend hadden we uiteindelijk elkaar  onze goede wil getoond, maar geaccepteerd dat we nooit iets van elkaar te weten zouden komen.

De zevenhonderd kilometer lange route naar de Iraanse hoofdstad was in vroeger eeuwen de hoofdweg waarover binnentrekkende volkeren uit het oosten, Turkische en Mongoolse cavaleristen, naar het westen stormden. Bijna tweehonderd jaar geleden trok de Engels reiziger James Fraser hierlangs en hij kwam toevallig in het dorp Mazinan terecht. Daar, zo had ik gelezen, stuitte hij op de monumentale tombe van Ismaïl, de aartsvader van de Ismaïlieten, een aftakking van de sjiïeten waaruit de moorddadige Assassijnen voortkwamen. De Ismaïlieten leven nog steeds voort in de beweging van de Aga Khan, de geestelijk leider van de de stroming. Omdat Ismaïlieten werden beschouwd als ketters, vluchtten ze naar grote hoogten in Paskistan en Tadzjikistan, maar zwermden ze ook uit over Syrië, India en zelfs naar Kenia. Ik wou dat ik er heen kon, maar de buis schommelt verder naar Teheran.

Onderweg stopt de bus bij een wegrestaurant. Ik eet rijst met vette kip in tomatensaus en drink zamzam, de Midden-Oosterse variant van het heidens Coca Cola. Buiten zit ik in de brandende zon te wachten tot we verdergaan. Ik verlang naar een praatje. Mijn medepassagiers kijken me aan en ik hen. Maar we zijn niet tot communicatie in staat. Een moment voel ik me eenzaam.

Als we weer rijden en de dag ten einde loopt, zie ik de bergkammen in het noorden steeds roder kleuren door het langzaam verdwijnende zonlicht. Mijn buurman slaapt nog altijd. Bij een wegversperring komen er twee agent de bus in. Even denk ik dat ze voor mij komen, ik ben de vreemde eend in de bijt. Maar de vrouw van middelbare leeftijd en de jonge man voor me worden uit de bus meegenomen. Eerst lijkt de jongen alleen te gaan, maar de agent wenkt de moeder streng ook de bus uit te komen. Ze gaan het kantoortje van de politie binnen en ik vraag me af wat er gaande is.

Pas na een kwartier of drie komen de vrouw en de jonge man weer terug. Ze kijken beteuterd. Zijn ze geïntimideerd? Hebben ze een boete moeten betalen? Timide nemen ze plaats en de bussteward begint op scherpe toon met hen te praten. Ik versta hem niet, maar zijn lange, magere gezicht staat kwaad en zijn felle ogen schieten vuur. Niet gericht tegen het tweetal, maar tegen de politie, zo lijkt het. En ineens besef ik wat er mogelijk aan de hand was: de vrouw en man (waarschijnlijk moeder en zoon) zitten naast elkaar en moesten zich identificeren. Vrouwen mogen in Iran  in het openbaar vervoer alleen naast een familielid zitten. Ik had het vaker gezien, bij aanvang van eerdere busreizen, waarbij er een soms hilarische stoelendans ontstond en ik, als soloreiziger, veelal van zitplaats moest verwisselen zodat dames naast hun man, zoon of broer konden zitten. Het was altijd een tamelijk vrolijk tijdverdrijf.

Maar dit keer ging het grimmiger. Kennelijk had deze vrouw haar identificatiepas niet bij zich, reden om haar en de jonge man af te voeren en te ondervragen.  De steward praat maar door en knikt met zijn hoofd voortdurend in de richting waar we vandaan kwamen en waar de agenten stonden. Ik zie opstandigheid in zijn houding.

Om elf uur ’s avonds doemen in het donker en verlicht door straatlantaarns en koplampen van auto’s de buitenwijken van Teheran op. De smog, die altijd over de stad heen ligt, dringt de bus binnen. Tollend op mijn benen strompel ik het busstation af, op zoek naar een taxi. Ik ben duizelig van vermoeidheid. Eén nacht in Teheran. Snel vind ik een hotel, waar ik als een blok in slaap val.

Processie ter nagedachtenis van imam Jafar Sadegh

Vandaag wordt de  Jafar Sadegh herdacht, de zesde imam en volgens Babak degene die in de zestiende eeuw de sjia naar Perzië bracht. Het zal druk zijn in de stad, pelgrims komen naar de Haram-e-Razavi, want Jafar Sadegh ligt begraven in Medina. Ik vertrek ook naar het mausoleum van Reza.

Het is bloedheet als ik de grote binnenplaats opkom van deze wirwar aan moskeeën, medressen, bibliotheken en gastenverblijven, de grootste opeenhoping van heilige plaatsen in Iran. Behoedzaam kijk ik rond over de enorme, met marmer betegelde vlakte, waar veel mannen in het zwart lopen en vrouwen zwarte tsjadors dragen.

Buiten de poort was ik op een processie gestuit. Een groep mannen had imam Jafar Sadegh beklaagd, waarbij ze zich met een of met twee handen – al naar gelang de heftigheid van hun geweeklaag – op het hoofd en op de borst hadden geslagen in een donderende ritmiek en onder luid en donker gezang. Er werd met grote, zwarte, groene en rode vlaggen gezwaaid en het viel me op hoeveel jonge mannen er deelnamen aan het ritueel. Iemand passeerde de groep, die stilstond, maar deed in het voorbijgaan schuchter mee. Een ander zette zijn zakenkoffertje neer om beide handen vrij te hebben. Het waren de beelden van het Iran dat  ik me herinnerde uit mijn jonge (kinder)jaren, bij het begin van de revolutie, de gijzelingsactie in de Amerikaanse ambassade in Teheran en de begrafenis van Khomeini.

Onzeker begeef ik me naar de Qods-binnenplaats, waarvan ik niet weet of ik daar mag komen of niet. Maar niemand houdt me tegen en dus sluip ik door. Ik vlei me neer aan de zijkant onder de zuidoostelijke, achttien meter hoge iwan en laat me verpletteren door de schitterende tekening van het complex. Aan vier kanten word ik omsloten door dubbele rijen arcades en ik vergaap me aan de lyrische mozaïeken. Mijn ogen kunnen niet wennen aan de wonderlijke pracht en gehypnotiseerd blijf ik staren naar het geel, opaalgroen en ultramarijn, waar overheen fabelachtig wit Koefisch schrift is uiteengespat. De pelgrims blijven toestromen, velen in een zwart overhemd (zoals het hoort op herdenkingen als deze), velen ook niet.

In de hoek van de binnenplaats zit een groep jonge mannen, die spontaan een brommend gezang aanheffen. Na nog geen twee maten barst een jonge vent in tranen uit en huilt om het verlies van een heilige die al meer dan twaalfhonderd dood is. Het is een geconditioneerd verdriet dat aan- en uitgezet lijkt te kunnen worden, een gekwelde stemming die wij ons nooit zouden kunnen voorstellen. Maar daarom lijkt het verdriet niet minder oprecht en eens temeer dringt tot me door hoe diepgelovig  een groot deel van dit volk is.

Overal komen de gelovigen nu vandaan. Naast Iraniërs zie ik ook Arabieren, Pakistani en Centraal-Aziaten (Afghanen en Toerkmenen of Oezbeken) en ik besef hoe hier sjiieten en soennieten samenstromen in een harmonieuze oemma, de gemeenschap van gelovigen. Mensen zitten op tapijten op de tegelvloer van de binnenplaats. Vaders en moeders spelen met hun kleine kinderen en eenlingen buigen voorover op hun knieën en zijn in devoot gebed verzonken. Een moellah in beige tuniek, donkerbruine overjas en met een witte tulband zijgt neer, lijkt wat hooghartig om zich heen te kijken en begint vroom in zijn koran te lezen.

De heilige tombe van imam Reza

Na bijna een uur sta ik op en loop ik richting de Gohar Shad-moskee, waar ik zonder tegengehouden te worden doorheen glip. Ik wist dat hij soms voor niet-moslims toegankelijk is en hoop vervult me dat ik wellicht ook het allerheiligste kan betreden, de tombe van imam Reza. Boven me zie ik minaretten zweven en ook de gouden koepel, een duplicaat van de al-Aqsa-moskee in Jeruzalem en de kroon op de laatste rustplaats van de achtste imam.  Maar als ik  voor het mausoleum sta, zakt de moed me in de schoenen. Het mag niet, het kan niet, het zou inbreken zijn in het geloof van een ander, wellicht zelfs aanranding ervan. En wat zou er gebeuren als ik gesnapt werd? In een theocratie als Iran is er niets heiliger dan de islam en wellicht maak ik me schuldig aan grove schending van de wet (die ik niet ken).

Ik denk aan de Britse journalist Robert Byron, de reisschrijver die begin jaren dertig Mesjed niet wilde verlaten voordat hij de tombe van Reza was binnengegaan. Vermomd en trillend van spanning was het hem uiteindelijk gelukt. Nu sta ik te kniezen voor de grafkamer, waar honderden zich verdringen om naar binnen te kunnen.

Dan overmeesteren de nieuwsgierigheid en de drang om in de sporen van Byron te treden mijn fatsoen en mijn angst. Ik sluit me aan bij de massa mannen en sluip mee naar binnen, langs de wachters bij de poort het voorportaal in. Huiverend van opwinding verwacht ik ieder moment in de kladden gevat te worden, maar ik loop nog altijd. Mijn honkbalpetje houd ik op en ik kijk strak naar de grond om ontmaskering als niet-moslim te voorkomen. Handen en lijven raken me aan, het gedrang is enorm, even duizel ik. Soms kijk ik op en zie ik in een flits de wanden en het plafond die beslagen zijn met duizenden spiegeltjes, zoals iedere sjiitische moskee. Alsof duizenden sterren om me heen cirkelen in een dolgedraaide kosmos van kwikzilver.

Ik laat me verder met de stroom lichamen meevoeren, met de gelovigen die in trance verkeren. Ze zien me, maar kijken dwars door me heen, ik ben onzichtbaar voor hen.  We naderen de tombe zelf, ik zie de overkapping van zilver traliewerk, waar overheen groen fluweel ligt gedrapeerd. Mijn hartslag versnelt en ik voel een onbeschrijfelijke beweging door het mausoleum gaan. Een zee van gelovigen golft  nu om me heen, ze knielen in gebed of ze staan rechtop met de handpalmen omhoog, sommige op sokken,  anderen op blote voeten. Ze kussen de drempel van de tombe en de deurposten. Sommigen draaien hun gebedskralen, anderen lezen de Koran.

Mijn angst heeft plaatsgemaakt voor een kort,  hevig en onverklaarbaar verlangen deel uit te maken van deze massa. Ik zie honderden handen zich uitstrekken naar de verstilde rechthoek waarin de imam ligt opgebaard. Iedereen wil het zilverwerk aanraken, liefst kussen. Vaders tillen hun kinderen boven hun hoofden om het allebei te doen. Er wordt gehuild en er klinkt, uit het niets, als volgend op een geheim teken, een diep oergebrul dat recht uit de zielen van deze mannen lijkt te komen. Gewillig draai ik met de massa mee, om de tombe heen, en verlaat het mausoleum weer. Ik sta weer buiten, in de felle zon, en het lijkt alsof ik ontwaak uit een hypnose. Ik kan bijna niet geloven dat ik binnen was.

Een vrouw in Kang

Babak neemt me mee naar een eeuwenoud dorp op een kilometer of zeventig van Mesjed. Nadat we twee keer van bus zijn gewisseld, hobbelen we nu achterin in de laadbak van een oude Paykan. Diezelfde ochtend had ik door de zuidelijke wijk van Mesjed gedwaald op zoek naar Babaks adres. Het was vrijdagochtend vroeg, een vrije dag in Iran en dus stil op straat. En opnieuw had Babak me gespot, voordat ik hem zag. Enthousiast kwam hij op me af gerend en leek hij oprecht blij dat ik bij hem en zijn familie wilde intrekken.

Zijn huis was een ratjetoe, maar vrolijk en warm, waar de andere gasten uit veel verschillende landen en werelddelen al verbleven of net als ik net waren binnengekomen. We dronken thee en aten Iraans brood. De overgang van mijn grauwe hotelkamer, naar deze ontspannen omgeving waar je van alle reizigers hun verhalen hoort, liet me intern jubelen. Een inspirerender  omgeving dan dit, kon ik me niet voorstellen en mijn slechte humeur van de dag ervoor verdween als sneeuw voor de zon.

Nu rijden we door de behaaglijk warme najaarszon richting het westen en even later klauteren we over de heuvels tegenover Kang. De gelijksoortige lemen huisjes van het dorp zijn als een schil om de heuvel aan de overkant heen gestapeld. Vlak onder de heuveltop verschuilt zich de lokale moskee, die –zoals vaak bij dorpse moskeeën- geen minaretten heeft. ,,Ik ben een soort hippie en heb veel door Europa gereisd”, verklaart Babak zijn vloeiende Engels en zijn wereldwijsheid. ,,In de jaren zeventig, met The Magic Bus.”
We wandelen het dorp in en links en rechts spreekt Babak de mensen aan.
-,,Hoe bent u hier ooit terecht gekomen?”, vraag ik hem.
,,Eigenlijk bij toeval, een paar jaar geleden”, zegt hij. ,,Langzaamaan heb ik het vertrouwen gewonnen van de bewoners. Ze zijn arm en hebben niet veel. Niettemin heb ik veel van ze geleerd. Ik kan de mensen die ik meeneem bij hen uitnodigen voor de thee. Ze vertrouwen me en op die manier houden ze er nog wat geld aan over.”
Een dorpeling vertelt over het gebruik van de tijdelijke huwelijken in Iran. Ook hier in het dorp worden die soms nog gesloten. Een vrouw die bijvoorbeeld bescherming nodig heeft en niet getrouwd is, kan een man vragen tijdelijk (een paar dagen, een week, een paar maanden) met haar in het huwelijk te treden.

Overzicht over Kang

Even verderop staat een arme vrouw met nog nauwelijks tanden in de mond  in het modderige binnenplaatsje van haar vervallen woninkje. Er scharrelen wat kippen rond en overal ligt vuilnis verspreid. Babak koopt een paar eieren van haar. De vrouw moppert. ,,Mijn man is vertrokken naar Teheran, ik heb hem nooit meer teruggezien. Sindsdien sta ik er alleen voor”, verzucht ze. Haar kinderen, die allang uit Kang zijn vertrokken, bezoeken haar nog wel. ,,Maar ze hebben het ook druk met hun eigen, stadse leven.”

We lopen verder het dorp in, waar de getrapte straatjes diep naar beneden duiken onder de overhangende veranda’s van leem en hout. Boven de wirwar van steegjes slingeren elektriciteitsdraden van de ene dakrand naar de andere. En vanaf de hoger gelegen punten zijn om het dorp heen nog altijd de populieren te zien die er als groene wachters omheen staan. We drinken thee bij een jonge, mooie vrouw die net een tweeling heeft gekregen, jongetjes. Ze is gastvrij en zet ons noten en gedroogd fruit voor. Ze oogt wat nerveus maar is vriendelijk. ,,Ja, ’s winters is het hier moeilijk warm te houden. En nee, veel in de grote stad komen we niet”, beantwoord ze mijn dommige vragen.
-,,Hoe komt u aan een inkomen?”, wil ik  onbeschaamd weten.
,,Mijn man werkt als plukker van walnoten. Het verdient niet veel en het is gevaarlijk werk. Hij is al eens uit een boom gevallen. Nee, we hebben niet veel, maar we zijn gelukkig met weinig”, zegt de vrouw. En ik geloof haar.

Terug in de bus naar Mesjed verbaast Babak me. Door zijn vele reizen en open blik naar de wereld, vermoed ik in hem een tegenstander van het Iraanse regime. Maar dat ligt anders.,,Zeker zeventig procent van de bevolking staat achter de moellahs”, stelt Babak , wiens vrouw uit een conservatief, religieuze familie komt.
-,,Maar de opstand van 2009 dan?”, vraag ik. ,,Werd die niet door de meerderheid van het volk gedragen?”
,,Nee’’, zegt Babak. ,,Ik heb toen zelf ook voor Mousavi gestemd, maar dat was misschien een fout”, zegt hij. ,,Weet u, deze regering zorgt wel voor subsidies op water, gas en levensmiddelen.” Babak kijkt onbewogen voor zich uit.
Onwillekeurig ben ik teleurgesteld in zijn antwoord, misschien omdat Babaks persoonlijkheid en verleden niet stroken met wat hij nu zegt. Bovendien heb je als bevooroordeelde westerling automatisch de schurft aan Ahmadinejad en zijn kliek.
-,,U bent zo’n vrije geest. Hoe kunt u dit dan nu zeggen?”, vraag ik hem enigszins verbijsterd.
,,Weet u”, zegt Babak, ,,tijdens mijn reizen in de jaren zeventig, heb ik veel geëxperimenteerd met alcohol en drugs. Het heeft me niet veel goeds gebracht. Misschien is het wel goed dat in dit land drank en drugs verboden zijn en dat er zware straffen staan op het gebruik ervan. Anders zou ik nu zeker verslaafd zijn.”

De Haram-e-Razavi-moskee bij avond

Een lange, nachtelijke busrit heeft mijn gemoed behoorlijk aangetast. In veertien uur ben ik van Yazd naar Mesjed gereisd, in het noordoostenvan Iran, niet ver van de grenzen met  Afghanistan en Toerkmenistan. Nu zoek ik knorrig naar een slaapplaats. Onwetende taxichauffeurs hadden me gebracht op plaatsen waar ik niet moest zijn (maar wilden voor hun omwegen uiteraard wel betaald worden). En hotels hadden me de deur gewezen omdat ze vol zaten. Mesjed is de heiligste stad van Iran en daardoor oerconservatief. Ik kan het niet hardmaken, maar in sommige hotels voelde ik dat ik als niet-moslim niet welkom was.

Duizelig van het slaapgebrek ben ik op zoek naar een privéadres dat iemand me in Esfahan al had gegeven om te verblijven (‘Hij is een soort hippie en haalt vaak buitenlanders in huis’). Ik zoek nu al twee uur naar een slaapplaats en kies voor het eerste hotel dat me wel wil herbergen. In de foyer, zoals ik elk hotel en overheidsgebouw, kijken de portretten van de geestelijk leiders van Iran op mij neer: een altijd kwaaie ayatollah Khomeini en de meer verlegen ogende ayatollah Khamenei. Ik krijg een wat vervallen kamer boven een drukke straat, maar het deert me niet. Gebroken val ik in slaap.

’s Middags ga ik op zoek naar de Haram-e-Razavi, het moskeeëncomplex waar de voor sjiieten heilige imam Reza ligt begraven. De essentie van het sjiïsme vormen de twaalf imams die allen in rechte lijn afstammen van imam Ali, de schoonzoon en neef van de profeet Mohammed. Soennitische kaliefen lokten diens kleinzoon Hoessein met 72 volgelingen in 661 in Karbala -het huidige Irak- in de val. Na een beleg van negen dagen werden ze allemaal gedood, Hoessein incluis.

Het leidde tot het definitieve schisma tussen sjiieten (wat afgeleid is van shiat Ali, ‘volgelingen van Ali’) en soennieten (wat komt van sunnat, ‘de traditie’), dat al was ingezet na de dood van Mohammed. Er brak ruzie uit over de opvolging van de profeet, waarbij de sjiieten Ali naar voren schoven, en later diens elf opvolgers. De sjiieten beweren dat elf van de twaalf imams door de soennieten zijn vergiftigd, maar dat de twaalfde, de Mahdi genaamd, als kind heeft kunnen ontsnappen. De Mahdi houdt zich nog altijd ergens verborgen en zal op de Dag des Oordeels weerkeren, met (de ook voor moslims belangrijke profeet) Jezus aan zijn zijde.

Door al het verraad en het moorden is de sjiitische tak van de islam geen vrolijke religie en zit ze vol met rouw en verdriet. ,,Wij sjiieten hebben geen dans en geen muziek. We kunnen alleen maar huilen’’, zei een Iraniër. Hoesseins dood is de belangrijkste katalysator van  dat verdriet en wordt in moharam, de eerste en een van de vier heilige maanden van de islamitische kalender, herdacht. Dan mag er niet gevochten worden en lopen tijdens het asjoera-festival jongemannen mee in een lange stoet om zichzelf met zwepen tot bloedens toe te kastijden om het lijden van Ali en Hoessein te gedenken.

Ik loop naar de Haram, waarvan de koepels en minaretten zich sprookjesachtig boven de ommuringen verheffen, en schuifel besluiteloos heen en weer voor de ingang. Iets houdt me tegen om naar binnen te gaan. Officieel zijn een paar binnenplaatsen van het complex, het heiligste van Iran, taboe voor niet-moslims. En de tombe van Reza in de Gohar Shad-moskee al helemaal. Ik voel me een indringer en besluit later terug te keren.

In het centrum van de stad vraag ik een eminente dame naar een internetcafé en terwijl ze haar antwoord nog in gedragen Engels aan het formuleren is, duikt er vanuit het niets een kleine man op met kruis krulhaar, ongeschoren kaken en een zwarte pet. Zijn lichtbruine ogen kijken me vrolijk aan als hij –iewat lomp- tussen mij en de dame inbreekt. ,,Kan ik u helpen?”, vraagt de man in uitstekende Engels. ,,Ik zoek een internetcafé”, zeg ik. Nadat hij me er een aanwijst, vraagt Babak, die achter in de vijftig zal zijn: ,,Hebt u al een onderkomen? Ik heb een thuisverblijf voor buitenlanders, ik haal ze vaak in huis. Het is niet duur.”
-,,Maar dan bent u Babak”, zeg ik verbaasd. Ik was vanmorgen naar u op zoek, ik had uw adres.”
,,Ik loop hier vaker, op de uitkijk naar buitenlanders, om ze uit te nodigen”, grinnikt Babak.
-Waarom doet u dat?”, vraag ik voorzichtig.
-,,Het is leuk buitenlanders in huis te hebben, het zijn vaak welontwikkelde en moedige mensen, ze durven naar Iran te komen, net als u.” Hoewel ik besef dat het geen verdienste is, voel ik me gevleid. ,,Als u wilt, bent u welkom. Het is erg interessant: er zijn Engelsen, Polen, een Duitser, iemand uit Indonesië en Japanners bij mij thuis. Nou ja, u ziet maar, u hebt mijn adres.” En weg is Babak alweer.

’s Avonds, terug in mijn lawaaiige hotel, waar de televisie niets dan religieuze programma’s gevuld met docerende moellahs uitzendt, neem ik een beslissing: morgen ga ik opnieuw op zoek naar Babak.

Het kasteel in Mejbod

Op zo’n vijftig kilometer ten noordwesten van Yazd ligt Mejbod, een slaperige, zeker 1800 jaar oude stad opgetrokken uit lemen huizen. In het centrum slenter ik door het leeuwbruine, kruimelige Narein-kasteel, dat nog stamt uit de periode van de Sassanieden, de laatste pre-islamitische beschaving van het oude Perzië. Het was de tijd waarin Iran – en Yazd in het bijzonder – het centrum waren van het zoroastrisme, een religie van vuuraanbidders die, voordat de Arabische troepen de regio in de zevende eeuw na Christus veroverden, domineerde in wat nu Iran heet. Ook in Centraal-Azië en de Trans-Kaukasus had het geloof veel aanhang, in Azerbeidzjan bezocht ik hun heiligdommen.

Een jonge vrouw van achterin de twintig deelde de taxi met me, ze reist met buitenlandse vrienden door Iran. Raha is klein van stuk en heeft kinderlijk vrolijke ogen. Ze lijkt jonger dan haar werkelijke leeftijd en het verbaast me als ze zegt dat ze al een promotieonderzoek achter de rug heeft. Haar moderne uitstraling maakt me nieuwsgierig.
,,Kom je uit een religieuze familie?”, durf ik haar na enige tijd gepraat hebben te vragen
-,,Nee”, zegt Raha.
,,Ben je zelf religieus?” Ze schudt haar hoofd. Voor het eerst in Iran heb ik van doen met een atheïst en op een of andere manier vind ik dat een sensatie.
,,Mijn ouders waren links ten tijde van de islamitische revolutie en kregen na de komst van de moellahs geen werk meer.”
,,Waren ze lid van Toedeh?”, vraag ik, doelend op de door geestelijk leider Khomeini twee jaar na zijn machtsovername verboden communistische partij. Raha knikt vluchtig, alsof ze iets vreselijks toegeeft. Toedeh mocht niet meer genoemd worden, hoewel de partij veel had gedaan om de sjah in 1979 te verdrijven. ,,De geestelijken hebben de revolutie gegijzeld”, zegt Raha, terwijl haar vrolijke, meisjesachtige lach is verdwenen en plaats heeft gemaakt voor triester gelaatstrekken. Dat viel me eerder op, bij andere Iraniërs die ik sprak over de politieke situatie in hun land. ,,Ze gebruiken de islam om het volk te onderdrukken.” Raha wijst op haar hoofddoek. ,,Die heeft niets met religie te maken. Ze is niet meer dan een signaal om je er de hele dag door aan te herinneren dat de moellahs er nog zijn. En dat ze op je letten.”

Raha  praat over de oorlog met Irak, die woedde toen zijn nog een kleuter was. Het valt me op hoezeer de oorlog in Iran nog overal aanwezig is, terwijl het conflict al in 1988 ten einde kwam. Er gaat geen dag voorbij of je ziet veteranen op televisie, en overal in het land, in de straten en op pleinen, hangen de foto’s van de martelaren. Vaak waren ze nog extreem jong, sommigen met een vlassig snorretje op de bovenlip en altijd de serieuze, soms angstige blik in de ogen. Ze zijn gefotografeerd in zwart-wit en de portretten ademen een al lang vergeten tijdperk en sfeer. ,,Door de oorlog nog steeds aan het volk te tonen, wil de geestelijkheid ons één ding duidelijk maken: zonder ons hadden jullie gezucht onder de Irakezen, de Arabieren”, zegt Raha. ,,De martelaren worden misbruikt. Hiervoor hadden ze zich nooit willen laten lenen.”
-,,Wat weet je nog van de oorlog?”, vraag ik.
,,De Iraakse aanvallen op Teheran. Die waren vreselijk. De Irakezen bombardeerden alleen maar scholen en ziekenhuizen. Om de angst zo groot mogelijk te maken.”

Een paar maanden studeerde en woonde Raha in West-Europa en genoot ze van de vrijheid. Ze deed haar promotieonderzoek en keerde weer terug. Nu moet ze een baan vinden. En dat is, zeker voor vrouwen, in Iran niet gemakkelijk. ,,Mijn man heeft een hoog inkomen en we hebben een goed leven. Maar geen vrijheid, altijd het dubbele bestaan. Het maakt je uiteindelijk verknipt. Je voelt het…”, fluistert Raha bijna. Van haar vrolijkheid is niets meer over. Ik toon begrip, maar besef hoezeer ik niets aan troost te bieden heb. Ik ga straks terug naar Nederland, terwijl Raha en haar landgenoten in een geestelijke gevangenis achterblijven. Bij het afscheid geeft ze me een hand. ,,Tot ziens”, zegt ze. ,,Ik hoop je ooit weer te zien als we vrij zijn.”

Op ruim twintig kilometer van Mejbod, diep in de woestijn maar veilig ingekapseld in een bergkam, ligt de belangrijkste zoroastrische pelgrimsplaats Tsjak Tsjak. De naam is een klanknabootsing van het Perzische ‘drup, drup’. De legende wil dat, toen de Arabieren in 637 Iran veroverde, de Sassanidische prinses Nikbanoeh hierheen vluchtte en zonder water kwam te zitten. Ze gooide haar staf tegen de rots waarna er water uit druppelde.

Binnen in de grot brandt het vuur van het zoroastrisme, een religie die wereldwijd nog maar zo’n 150.000 volgers heeft. Zoroaster, de stichter ervan, werd tussen 1500 en 1000 voor Christus geboren in Noordwest-Iran of noordelijker, in Centraal-Azië, niemand weet het zeker. Weinig van zijn geschriften zijn bewaard gebleven. Zoroastrisme is een van de eerste geloven die uitgaan van een almachtige, onzichtbare god. Dit opperwezen, Ahoera Mazda vraagt zijn volgelingen in de richting van het licht te bidden. Omdat het vuur het enige maakbare licht was in die dagen, trokken de aanhangers van Zoroaster vuurtempels op, die overal nog verspreid liggen over Iran.

Het geloof is vrij eenvoudig en draait om een simpel dualisme, de eeuwige strijd tussen Vohu Mano (de goede ziel) en Ahem Nano (de slechte ziel) die in ieder mens en zelfs in Ahoera Mazda huizen. Omdat de puurheid van de aarde voor zoroastrianen een hoog goed is, mochten ze vroeger hun doden niet begraven (bodemverontreiniging) en niet cremeren (luchtverontreiniging). Daarom kennen ze, net als het Tibetaanse boeddhisme, hemelbegrafenissen, waarbij de lijken in een ‘Toren van Stilte’ worden neergelegd om door de gieren te worden schoongepikt.

Vlak buiten Yazd zijn er twee, waar ik in de namiddag naartoe ga. De torens liggen elk op een heuvel, de een is bestemd voor mannen, de ander voor vrouwen. In de warme herfstzon loop ik tegen de heuvel van de mannentoren op en ga hem binnen. Ik wordt omsloten door een ronde muur en sta in een  arena van een meter of dertig doorsnee, waarbinnen de lichamen vroeger lagen opgebaard. Ik probeer me er een voorstelling van te maken.

Een groep Franse toeristen is gelijk met mij aangekomen en krijgt uitleg. ,,De lijken werden op een of andere manier afgedekt”, vertelt hun gids, ,,zodat wilde honden of wolven er niet bij konden. Bovendien waren de gieren, geïmporteerd uit Noord-Afrika, gekortwiekt. Ze konden dus niet wegvliegen met de lichaamsdelen.” Peinzend kijk ik voor me uit. Ik huiver en loop de heuvel weer af. Terug naar Yazd.

Biddende mannen in de Jameh-moskee in Yazd

In de bus van Shiraz naar Yazd,  in Centraal-Iran, biedt een jonge Iraniër me een zakdoekje aan. Het aircosysteem, zoals in alle bussen, loeit door het voertuig en spreidt bacillen in het rond. Zonder dat ik het in de gaten heb, zit ik te snotteren. De jongeman is behept met de Iraanse attentheid die het de reiziger zo makkelijk maakt van dit land te houden, en had eerder dan ikzelf in de gaten dat ik een loopneus had.

De weg naar Yazd leidt aanvankelijk door een droge woestijn, een die naargeestiger en heter is dan de vorige die ik kruiste. Maar als we de stad op zo´n anderhalf uur zijn genaderd, schieten ten zuidwesten ervan opnieuw de bergen uit de dorre grond. Eerst plooiend, met een gespikkelde huid van droge pollen, dan worden ze scherper, hoekiger en stijler. Soms lijken ze loodrecht afgescheurd, met steile wanden waartegen het zonlicht van de namiddag te pletter slaat. De schaduwen maken de bergen nog grilliger dan ze al zijn. Dan weer is het alsof reusachtige kathedralen van gestold kaarsvet oprijzen. In de wanden van het massief erachter staan, zo lijkt het, enorme hiërogliefen gekerfd. En nog verder doen duizenden, door erosie ontstane gaten denken aan in de bergkam opgesloten monden die om vrijheid schreeuwen.

Richting Yazd lopen de bergen weer wat af en snijden ze met kartelige randen, als de rug van een reptiel, in het felblauwe firmament. Dan nog een laatste stuiptrekking van het gebergte (Yazd is in de verte al zichtbaar): één berg staat compleet los van het massief dat de laatste uren aan weerszijden voorbijgleed en nu in het oosten verdwijnt. De berg lijkt te verdrinken in de woestijn die opnieuw het landschap overspoelt. Alsof een woeste droom overgaat in een rustige slaap.

In de bus liet ik mijn gedachten dromerig gaan en ik besefte  hoe ik op mijn vader lijk. Dat ik soms slecht kan genieten van het moment, gejaagd als ik ben om snel weer verder te reizen, net als hij vroeger. Er schoot me één moment te binnen dat me altijd is bijgebleven, een moment waarop hij werkelijk genoot. Ik was een jaar of zeven, de caravan hadden we in de stromende regen en het donker van Zuid-Duitsland neergezet (het was niet ongevaarlijk geweest, het gevaarte dreigde van de heuvelrand te glijden). Mijn vader lag, na urenlang te hebben gereden, languit in zijn slaapzak op het caravanbed met een glas wijn in zijn hand. Ik lag erboven in een hangmat en voelde me gelukkig. De tijd sinds zijn overlijden is zo krankzinnig hard gegaan en telkens vroeg ik me af: zou hij nu meereizen? En wat zou hij vinden van Iran?

Als ik op het busstation aankom, kijk ik om me heen. De bergen die de stad van het noordoosten afschermen, doen me denken aan de Kaboel-vallei in Afghanistan. Het zal de droge woestijnsetting zijn. Ik dwaal door het eeuwenoude centrum van Yazd en verdrink in een zee van zandkleurige, lemen huisjes en steegjes. De Jameh-moskee, wier bont betegelde poort een van de hoogste van Iran is, geeft als enige  kleur aan zijn omgeving. Verrukt loop ik in de zwoele avondschemering over de binnenplaats, terwijl in de open gebedsruimte mannen hun gebeden prevelen.

Als ik door de levendige stad loop, stoppen naast me, vlakbij mijn guesthouse, twee jongens op een brommer. ,,Wilt u met ons praten, dan kunnen we ons Engels oefenen?”, zeggen ze onverbloemd. Ik stem toe, verlangde zelf ook wel naar contact. De jongens komen uit Afghanistan. Dat wil zeggen, hun ouders zijn in 1980 na de Sovjet-inval het land ontvlucht. De twee jongens zijn hier dus als vluchteling ter wereld gekomen. ,,We praten vaker met toeristen, op die manier kunnen we het best Engels leren”, zegt één van de jongens. Praten doet hij inderdaad voortdurend,  luisteren niet, zoals zo vaak  in dit soort gevallen, merk ik. Dus stel ik maar vragen.

Ik had gehoord dat de ongeveer twee miljoen Afghaanse vluchtelingen in Iran een moeilijk bestaan leiden. Ze doen de baantjes die de Iraniërs niet willen doen,  worden als tweederangs burgers gezien en hebben geen status. Vrijwel iedere bouwvakker in Iran is een Afghaan. In tegenstelling tot Iraakse vluchtelingen hebben Afghanen geen volledige toegang tot gezondheidszorg en onderwijs en sinds de val van de taliban drijft de Iraanse regering de Afghanen terug naar huis.

Maar deze twee jongens zijn er nog en studeren voor ingenieur. Met een bemoedigende naïviteit zegt de prater van de twee dat hij terugwil naar het land waar hij nooit is geweest. ,,Als ik klaar ben met mijn studie, ga ik huizen bouwen in Afghanistan, het is er hard nodig”, verklaart hij plechtig. Ik knik en voel een mengeling van medelijden en respect voor hem. ,,Je moet eerst je opleiding afmaken”, zeg ik. ,,En goed Engels leren. Als je morgen weer wilt oefenen, ben ik hier te vinden.”